Duydum Ki Bir Kızın Olmuş 3

Türkü, Türkiye’nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen halk şiirlerinin her çeşidine maruz ad. Türkü sözcüğü, Türk adının sonuna, nazarıitibar eki olan “î” ekinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. “Türkî”, Türk ile alakalı ve Türk’e özgü mealında da kullanılır.

Türkü, kendine özgü ve muayyen bir ezgi ile söylenen, hece ölçüsüyle ovalan ve giderek anonimleşen bir nazım biçimidir. Koşukler temel dörtlüklerle, onu izleyen nakaratlardan oluşur. Koşuklerdeki dörtlüklere (üçlük veya ikilik bile olur) “bent” adı verilir. Nakaratlar ise halk dilinde “bağlama” ve “kavuştak” olarak adlandırılır. Kavuştaklar her ezgiden sonrasında yine edilen ikilik (evet da henüz çok) dizelerdir.

Koşuknün muayyen bir şekli yoktur. Bir koşma, bir semai, bir destan evet da herhangi bir halk şiiri türkü ezgisiyle söylendiğinde türkü olabilir. Bu yüzden türkü tipinin en bariz özelliği melodisidir. Koşukler hece ölçüsünün her sözıbıyla söylenir. Kısaca hece nüshası bakımından bir sınırlama imkânsız.

Koşuklerin büyük çoğunluğu anonimdir evet da ağızdan ağza söylenirken söyleyeni kaybolmuştur. Koşukler bu şekilde halkın malı olurlar ve halkın her kesimine hitap eden sanatçılar tarafından albümlerde, konserlerde ve canlı performanslarda kullanılan yaygın bir çalgı türüdür. Koşukler çoğu defa, bir huy vakaı evet da bir kahramanlık karşıtsında doğar ve yayılırlar. Koşukler, doğdukları bölgenin özelliklerini koruyamazlar. Taşındıkları bölgelerde kişilerin, önem adlarının, hatta konuların bile değiştiği görüldüğü bağırsakin, nerede doğduklarını saptamak takatleşir.

Mahmut Ragıp Gazimihal, ezgilere nazaran usulsüz ve usullü ırlamakler olarak iki ayrım yapar. Usulsüz olanlar; divan, bozlak, koşma, hoyrat ve Çukurova’yı bağırsakine meydan uzun havalardır. Usullü olan ırlamakler grubunda ise genellikle piyes havaları önem kırmızıır ki bunlara Konya’da oturak havası, Şanlıurfa’da fay durum adı verilmektedir.

Türklerde meselelenen konulara nazaran bile sınıflama yaratıcı yazarlar vardır. Mevzularına nazaran ırlamakler:

Ninniler
Çocuk ırlamakleri
Huy ırlamakleri
Aşk ırlamakleri
Kahramanlık ve askerlik hizmeti ırlamakleri
Merasim ırlamakleri
İş ırlamakleri
Karşılıklı ırlamakleri
Ölüm ırlamakleri (Ağıt)
Künde ırlamakleri
Zevk ve hayvan ırlamakleri
Zeybek ve derebeyi ırlamakleri
Cinayetler ve biberliklı olaylarla alakalı ırlamakleri
Güldürücü ırlamakleri